Jak zostać profilerem kryminalnym?

Profiler to postać dobrze znana z literatury i filmów. Pojawia się zawsze wtedy, gdy dochodzi do zbrodni budzącej strach i niepokój wśród społeczeństwa, a służby – nie mając tropu prowadzącego do sprawcy – potrzebują wsparcia. Wtedy na scenę wchodzi on: profiler, specjalista, który na podstawie analizy miejsca zbrodni wnioskuje, kim może być nieznany sprawca.
W kulturze popularnej to zazwyczaj postać wyjątkowa, wyróżniająca się wiedzą, intuicją i ponadprzeciętnymi umiejętnościami.

Profiler, określany również jako profiler kryminalny, to specjalista zajmujący się analizą zachowań sprawców przestępstw w celu stworzenia ich portretu psychologicznego. Taki profil pomaga organom ścigania w ustaleniu tożsamości sprawcy, jego motywów oraz możliwych dalszych działań.

Czy jednak w rzeczywistości wygląda to podobnie? Czy profiler to wyłącznie osoba dysponująca wiedzą specjalistyczną, czy również ktoś o szczególnych predyspozycjach? Kim właściwie jest osoba tworząca portrety psychologiczne nieznanych sprawców przestępstw? Czy każdy może nią zostać i co trzeba zrobić, aby zawodowo zajmować się wykrywaniem najpoważniejszych przestępstw?

Kim jest profiler kryminalny i na czym polega jego praca?

Profil i profilowanie to podstawowe pojęcia psychologii śledczej – działu psychologii zajmującego się wykorzystaniem wiedzy psychologicznej w postępowaniu przygotowawczym. Prekursorem tego pojęcia był profesor David Canter z Uniwersytetu w Liverpoolu, który pracował m.in.  przy sprawie Johna Duffego, podejrzanego o liczne gwałty i morderstwa. Punktem wyjścia w profilowaniu jest założenie metodologiczne, że w każdym działaniu – również przestępczym – człowiek ujawnia swoje indywidualne cechy. Na podstawie sposobu działania sprawcy oraz śladów pozostawionych na miejscu zbrodni profiler kryminalny wnioskuje o jego właściwościach psychofizycznych, osobowości i motywacjach, tworząc tzw. profil kryminalny. Zadaniem twórcy portretu psychologicznego jest rozwiązanie następującego równania, mianowicie: „co?: plus „dlaczego?” równa się „kto?” Profil ma pomóc organom ścigania m.in. w zawężeniu kręgu podejrzanych, zrozumieniu sposobu działania sprawcy a także przewidzeniu jego kolejnych kroków. Wykorzystywany jest głównie przy najpoważniejszych przestępstwach, takich jak:

• zabójstwa,
• przestępstwa seksualne,
• porwania,
• przestępstwa z użyciem przemocy.

W swojej pracy profiler korzysta z wiedzy psychologicznej, kryminologicznej i kryminalistycznej. Analizuje dane, dowody, dokumentację procesową oraz zachowania sprawcy przed, w trakcie i po popełnieniu czynu. Współpracuje m.in. z policją i prokuraturą.

Jak zostać profilerem kryminalnym krok po kroku?

To jedno z najczęściej zadawanych pytań – jak zostać profilerem oraz jak zostać profilerem kryminalnym w praktyce. Droga do tego zawodu nie jest prosta, choćby dlatego, że formalnie zawód „profilera” nie istnieje. W polskich realiach jedną z najczęstszych ścieżek jest ukończenie psychologii i wstąpienie do Policji. Nie jest to jednak jedyna możliwość. Profil może przygotować również osoba niezwiązana ze służbami, np. biegły sądowy – wpisany na listę biegłych sądowych lub powoływany ad hoc ze względu na posiadaną wiedzę specjalną.

Podstawą jest szeroka wiedza o przestępstwie i przestępcy. Najbardziej przydatne kierunki studiów to psychologia, kryminologia oraz kryminalistyka. Studia stanowią bazę do dalszego poszerzania wiedzy. Konieczne jest dalsze kształcenie – studia podyplomowe, kursy z analizy zachowań, psychologii sądowej czy profilowania.

Ogromne znaczenie ma praktyka w służbach. Profiler powinien wiedzieć:

• jak prowadzone są czynności wykrywcze,
• jak gromadzi się materiał dowodowy,
• jak prowadzone są czynności operacyjne.

Dzięki temu potrafi ocenić jakość dowodów, wskazać dodatkowe źródła informacji i właściwie interpretować przedstawioną mu dokumentację.

Czy każdy może wykonywać tę pracę? Niekoniecznie. Profilowanie to nie tylko analiza danych, ale także konfrontacja z ludzkim cierpieniem, przemocą i złem. To też obrazy, które na długo zostają w pamięci. Dlatego szczególnie przydatne będą tu takie predyspozycje jak  umiejętność regulowania emocji, cierpliwość, odporność na stres czy analityczne myślenie. Nie są to cechy absolutnie niezbędne, ale znacząco ułatwiają pracę i chronią przed jej psychologicznymi kosztami.

Jakie studia trzeba ukończyć, aby zostać profilerem kryminalnym?

W kontekście ścieżki zawodowej, jaką jest profiler kryminalny, studia odgrywają kluczową rolę w zdobyciu niezbędnych kompetencji.

Wiele uczelni oferuje kierunki związane z psychologią, kryminologią i kryminalistyką.
W Wyższej Szkole Prawa we Wrocławiu dostępna jest specjalność Kryminalistyka i kryminologia (na kierunku Bezpieczeństwo wewnętrzne). Łączy ona wiedzę prawniczą, psychologię śledczą i metody profilowania. Zajęcia prowadzą praktycy, a program kładzie nacisk na ćwiczenia, symulacje miejsc zbrodni i analizę zachowań sprawców. Na studiach kryminalistycznych poruszane są takie zagadnienia jak techniki śledcze, profil przestępcy, zabezpieczenie miejsca zbrodni. Jednym z ważniejszych punktów programu studiów, z punktu widzenia przyszłego profilera, jest psychologia kryminalistyczna. Studenci poznają zagadnienia dotyczące osobowości sprawców przestępstw, mechanizmów motywacyjnych, uwarunkowań zachowań agresywnych, a także sposobów działania.

Warto dodać, że studenci mogą również skorzystać z oferty zajęć dodatkowych, wśród których znajduje się profilowanie nieznanych sprawców przestępstw. Podczas ćwiczeń studenci poznają historię rozwoju profilowania, najważniejsze szkoły i podejścia teoretyczne, a także różnice między nimi. Zajęcia prowadzone są w formie warsztatowej, dzięki czemu uczestnicy nie tylko zdobywają wiedzę, lecz także uczą się stosować ją w praktyce. Pracując na przygotowanych studiach przypadków – rzeczywistych lub inspirowanych prawdziwymi wydarzeniami – uczą się identyfikować cechy sprawców na podstawie śladów behawioralnych. Zwieńczeniem zajęć jest opracowanie pierwszego, samodzielnego profilu.

Czy każdy profiler kryminalny pracuje w Policji?

Profilowaniem można zajmować się zarówno w Policji, jak i poza nią. Profil nieznanego sprawcy można opracować w ramach służby w Policji, w ramach postanowienia o powołaniu biegłego, a także na prywatne zlecenie.

Profiler kryminalny pracujący w strukturach Policji bywa określany jako profiler policyjny.

W strukturach Policji pracę profilerów wykonują psychologowie policyjni, zatrudnieni m.in. w: Komendzie Głównej Policji, Komendach Wojewódzkich i Stołecznej Policji, Centralnym Biurze Śledczym Policji. Psychologia policyjna obejmuje trzy obszary:

1. opiekę psychologiczną i psychoedukację,
2. psychologię policyjną stosowaną,
3. psychologię zarządzania zasobami ludzkimi.

Profilowanie należy do psychologii stosowanej. Psychologowie ci opracowują również taktykę czynności procesowych, strategie śledcze i taktykę czynności wykrywczych.

Poza Policją profil kryminalny może sporządzać biegły sądowy – wpisany na listę biegłych lub biegły powołany ad hoc – ze względu na wiedzę specjalną. Zasady pracy biegłych określa Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 24 stycznia 2005 r. oraz przepisy kodeksu postępowania karnego.

Profilowanie jest również możliwe w ramach działalności komercyjnej – jako konsultant lub ekspert. Każda z tych form ma swoje zalety i ograniczenia.

Ile zarabia profiler kryminalny?

 Profiler kryminalny – zarobki w Polsce zależą przede wszystkim od formy zatrudnienia, doświadczenia oraz zakresu wykonywanych obowiązków.

Wynagrodzenie będzie zależało m.in. od formy zatrudnienia. W przypadku profilera wykonującego swoje zadania w ramach służby w Policji, zarobki te będą uzależnione od zajmowanego stanowiska, stopnia, stażu służby oraz innych dodatków (stażowych, służbowych, mieszkaniowych). Aktualne stawki publikowane są na stronach Komendy Głównej Policji i Komend Wojewódzkich Policji.

W przypadku biegłych sądowych i ad hoc wynagrodzenie regulują przepisy Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 17 kwietnia 2024 r. Stawka uzależniona jest od posiadanego doświadczenia, stopnia naukowego oraz złożoności sprawy. Tworzenie profilu to proces czasochłonny i wymagający – analiza dokumentacji, miejsca zdarzenia, materiału dowodowego oraz sporządzenie opinii.

Konsultanci i eksperci działający w sektorze prywatnym będą ustanawiać stawki wynagrodzenia w zależności od doświadczenia, renomy, specjalizacji. Niewątpliwie unikatowe umiejętności często przekładają się na wyższe wynagrodzenia oraz większą atrakcyjność na rynku pracy.

Podsumowanie

Zawód profilera to fascynująca, ale wymagająca ścieżka kariery. Łączy psychologię, kryminalistykę i analizę behawioralną. Wymaga odpowiedniego wykształcenia, doświadczenia i ciągłego doskonalenia. To droga trudna, ale bez wątpienia ciekawa i pełna wyzwań.

 

Autor: mgr. Anna Głazowska

Źródła:

Gołębiowski J. „Profilowanie kryminalne”, Warszawa 2008

Gradoń K. „Zabójstwo wielokrotne. Profilowanie kryminalne” 2010

Lach B. „Profilowanie kryminalistyczne”, Warszawa 2014